Jaargang 2017 - vereniging 1e poolse pantser divisie nederland

Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

Jaargang 2017




Bevrijding Breda → Vrijheid anno 2017

Het Generaal Maczek Museum wil ook graag de jeugd betrekken bij het herdenken van de bevrijding van Breda. Op 29 oktober 2017 is het 73 jaar geleden dat Poolse troepen Breda onder leiding van Generaal Maczek de vijand definitief uit Breda hebben verdreven.

Sinds die tijd zijn er gelukkig geen beperkingen geweest met betrekking tot onze vrijheid in denken, onze vrijheid van meningsuiting en onze vrijheid in algemene zin. We leven met elkaar in een gezellige en gastvrije stad en staan er verder niet meer bij stil. Toch zou het zomaar ineens voorbij kunnen zijn, we zouden zomaar onze bevochten en verworven vrijheid kwijt kunnen raken. De wereld is wat dat betreft onvoorspelbaar; voorbeelden van situaties waar en waarin het mis kan gaan kunt u zelf bedenken.

Om stil te staan bij onze vrijheidswaarden en om de kinderen het besef te geven dat vrijheid niet vanzelfsprekend is, heeft het Generaal Maczek Museum de leerlingen van groep 8 van de basisscholen in Breda uitgenodigd voor deelname aan het Pop-up Tankproject dat plaatsvindt in de week na de herfstvakantie, van maandag 23 oktober t/m vrijdag 27 oktober 2017.

De kinderen zullen door medewerkers van het Generaal Maczek Museum worden ontvangen in het Paviljoen ( het Visserskot) in het Wilhelminapark, nabij de “Poolse” tank, waar een kleine expositie is opgesteld.

Met het oog op de toekomst zullen ongetwijfeld ook de plannen voor de bouw van het nieuwe museum - Generaal Maczek Memorial - achter het Pools Militaire Ereveld aan de Ettensebaan ter sprake komen, waar over enkele jaren deze en andere schoolkinderen op een moderne en educatieve manier het Pop-up Tankproject kunnen beleven. Op zaterdag 28 oktober om 16.00 uur zal, in samenwerking met de Stichting Serce Polski, op de gedenkwaardige locatie naast de Poolse tank het scholenproject officieel worden afgesloten, waarbij een groep Poolse kinderen een re-enactment show met zang en dans zal presenteren.

Het Generaal Maczek Museum hoopt op deze manier voor het tweede achtereenvolgend jaar bij de jeugd de gedachte aan de bevrijders van Breda levend te houden.
foto: De ,,Poolse,, tank (foto Gen. Maczek Museum).


Op de plek waar het hele jaar rood-witte bloemen bloeien’

BREDA VAN WELEER
DOOR RINIE MAAS
Joep Peeters hoopt op herdenking in het Wilhelminapark bij Poolse adelaar

BREDA - Voor de Poolse adelaar in het Wilhelminapark zullen er deze zomer rood witte bloemen bloeien. Op 4 en 5 mei a.s. herdenken we de bevrijding. Joep Peeters hoopt dat in de toekomst, hetzij in oktober dan wel in mei, tijdens de herdenkingen, op deze historische plek onze bevrijders eer wordt gebracht. Joep Peeters heeft meer te melden. Hij is blij dat er door Frans Ruczynski en de zijnen en de gemeente Breda wordt ingezet op een nieuw GM museum-infocentrum. Uniek Mogelijk bij het Pools ereveld, Ettensebaan. En bepaalde programmaonderdelen elders zodat héél de stad wordt doordrongen van haar unieke relatie met de Polen. Voor Peeters is het eenduidig: hij ziet het liefst bestaande musea en een militair museum aaneen. “Ter versterking van elkaar”. Op dit idee heeft hij vanaf mei 2016 gebroed. Al ‘n jaar aaneen voert Joep actie om de zelfstandigheid van het Museum, dat de verwoede strijd 40-‘45 van onze bevrijders in beeld brengt, te waarborgen. Ettensebaan Los van de vraag of andere locaties een optie zijn lijkt een nieuw museum binnen bereik nu de gemeente voor het idee van locatie Ettensebaan heeft willen uitwerken in een concepttekenplan.

De andere opties? Peeters: “Daar zet ik, met respect voor de voorstellen, mijn tanden in. De locatie Ettensebaan is dè oplossing”. Hij hoopt dat ook de herdenking in het Wilhelminapark bij het Adelaarsmonument weer in ere wordt hersteld. ”Heel de zomer hebben de rood witte bloemen voor de Polen gebloeid. Laten wij, stelt hij, de Poolse adelaar, die de bezetter in zijn klauwen had, eer bewijzen. Door dat symbool te gedenken zijn wij de 1e Poolse Pantserdivisie dankbaar”. Dankbaar voor de bevrijding van Breda, zonder dat de stad werd verwoest. Een slag van man tegen man, aldus Joris van den Bergh, die door generaal Maczek werd voorgesteld. En die door zijn divisie meteen werd aanvaard.

Vervorming Zowel herdenken in de publieke ruimte als in een nieuw museum moet, voor behoud van de Poolse bevrijding, samengaan. Er treedt een zekere vervorming op. Joep illustreert zijn zienswijze: De titels van krantenartikelen van de laatste tijd zijn veelzeggend; “Zo goed waren we niet”; “de lange arm van Philips (Kamp Vught)”: “Schemer tussen goed en fout”; “Patatje Oorlog”; ”De Tweede Wereldoorlog als bron van vermaak”. Ook wordt er getwijfeld aan de huidige vorm van de dodenherdenking op 4 mei als er nog steeds oorlogen woeden waar zelfs Nederland bij betrokken is”.

Relativering Peeters: “Dat cultureel relativeren is gelijk aan de romantisering van Napoleon. Bij herdenkingen van de slag bij Waterloo wordt Napoleon herdacht, terwijl hij toch de verliezer was. In de collectieve herinnering is er alleen nog de veldslag, het oude oorlogsmaterieel en de krijgshandelingen. Er is zelfs een ‘herhaal-acteer evenement’ waarbij de slag wordt nagespeeld. Diezelfde vervorming is gaande bij de beide Wereldoorlogen. Op dit moment gebeurt dat met Wereldoorlog II. De veteranen zijn dood; zelfs in de tweede generatie vallen gaten, de derde generatie heeft de veteranen nauwelijks gekend, zeker niet in de kracht van hun leven. Dat kan bij onze jeugd gebrek aan inzicht en kennis en cultureel relativisme teweeg brengen”.

Museum Joep vindt zijn plan om de gedachtenisplekken aan de Ettensebaan te schakelen eigenlijk logisch. Wat moet er gebeuren met de Poolse graven in het Ginneken? De oud leraar OLV: “De begraafplaats Zuylen kampt met het probleem dat het aantal crematies een vermindering van graven en grafstenen met zich meebrengt. Resultaat; vermindering van inkomsten uit grafrechten en ook ruiming van graven waaronder een aantal historisch belangrijke. In Amsterdam is een uitvaartmuseum. In Europa is de trend van deze koppeling elders te zien”. Zuylen kan zijns inziens de extra museum- functie waarmaken. “Twee musea kunnen met elkaar iets betekenen”. Herdenken ”Voor behoud van wat was moeten stappen worden gezet die in deze tijd passen”. In zijn woonwijk werden enkele jaren geleden de huis aan huis geleverde posters niet overal huis aan huis opgehangen. Een betrokken Peeters : “Ik zie zeker nog meer mogelijkheden. De jeugd kun je het verhaal laten horen door muziek, film en entertaining zoals dat in heel Europa te zien is. De militaire musea van WOII staan bij de begraafplaatsen.

In Ieper (Wereldoorlog I) wordt de streek behalve als oorlogsherinnering ook aangeprezen als fietsland. Het grootste WOII museum van de Verenigde Staten staat in New Orleans. De landingsboten in Normandië waren omgebouwde moerasplatbodems van de Swamps (moerasgebieden) aldaar. Deel van dat museum, is een theater met WOII shows en muziek uit oorlogstijd. Herdenking van de Oorlog moet gebeuren door de jeugd te boeien met meer mogelijkheden, zoals het Anne Frankhuis bewijst”. En met een memorialmoment bij de Poolse adelaar in Breda.

“Daar waar het hele jaar de rood-witte bloemen bloeien”.

Herdenking 125e geboortedag Generaal Maczek

BREDA - Vrijdag 31 maart, is het de herdenking van de geboortedag van Generaal Maczek, nu 125 jaar geleden.
Om dit te vieren is er om 19.15 uur een korte Poolse Kerkdienst op het Pool Militair Ereveld aan de Ettensebaan in Breda. Voorganger is pastoor Klim van de Poolse Parochie. Medewerking wordt verleend door Stichting Serce Polski, de Scoutinggroep 1e Poolse Pantserdivisie van General Stanis aw Maczek en de Vereniging 1e Poolse Pantserdivisie Nederland. Op deze manier wordt, in samenwerking met de Poolse Parochie, de naam van Generaal Maczek in ere gehouden. Op 31 maart 1892 werd bij Lemberg (in het toenmalige Habsburse Rijk) Stanislaw Maczek geboren. In de eerste Wereldoorlog werd hij opgeroepen om dienst te doen in het Oostenrijkse leger aan het Italiaanse front. In 1918 werd Polen een onafhankelijke staat en meldde Maczek zich aan bij het Poolse leger. Hij had een modern vooruitziende blik betreffende de pantserstrijdkrachten.
Toen op 1 september 1939 de 2e Wereldoorlog uitbrak voerde hij het bevel over de enige tankbrigade die Polen had. Zeventien dagen later viel ook de Sovjet Unie Polen binnen en was deze slag verloren. Maczek kreeg dan ook de order om via Hongarije uit te wijken naar Frankrijk.
In Frankrijk begon de toenmalige kolonel weer aan de oprichting van een tankbrigade, weliswaar onder Frans bevel. In mei 1940 vielen de Nazi’s Frankrijk binnen en na felle gevechten weken de Poolse militairen uit naar Groot-Brittannië.

In Schotland werd door de Poolse regering in ballingschap op 23 februari 1942 de 1e Poolse Pantserdivisie onder bevel van Generaal Maczek opgericht. Op 1 augustus 1944 landde de divisie in Normandië om enkele dagen later al de vuurdoop te krijgen in de ‘Zak van Falaise’. Hierna trok de divisie als onderdeel van het 2e Canadese Korps via Noord Frankrijk en België naar Zeeuws Vlaanderen. Daarna was eind oktober Breda en omgeving aan de beurt om bevrijd te worden van de Nazi’s. Uiteindelijk eindigde de veldtocht in het Duitse Wilhelmshaven, waar Generaal Maczek op 6 mei 1945 de capitulatie van de Kriegsmarine in ontvangst nam. Na de oorlog weigerde Generaal Maczek terug te gaan naar het communistische Polen, waar hij, als een Pools hoofdofficier uit het westen, het risico liep om een gevangenisstraf (of erger) te krijgen. Daardoor hij werd gedwongen om een nieuw bestaan in Groot-Brittannië op te bouwen.

Ook de Engelsen beschouwden hem niet meer als een geallieerde militair, zodat hij geen recht had op een veteranenpensioen. Tot in de jaren 60 werkte hij dan ook als barman in een hotel. Als ereburger van Breda werd hem hier een huis aangeboden. “Ik ben net gewend aan de Schotse regen” was echter hierop zijn antwoord. Toen Generaal Maczek op 11 december 1994 overleed, was het zijn wens om bij zijn manschappen in Breda begraven te worden. Hij stond bekend als een uitstekende pantsercommandant, die ook hart had voor zijn manschappen en die zoveel mogelijk schade aan dorpen en steden vermeed. Daarom bleef de schade in Breda dan ook beperkt.


Eerbetoon aan generaal Stanislaw Maczek

Herdenking 125ste geboortedag van bevelhebber Poolse bevrijders van Breda


BREDA - Op het Pools Militair Ereveld aan de Ettensebaan in Breda is vrijdag de 125ste geboortedag van generaal Stanislaw Maczek herdacht. Dat gebeurde onder andere met een Poolse Heilige Mis welke werd voorgegaan door pastoor Slawomir Klim van de Poolse Parochie H. Maximiliaan M. Kolbe. Stichting Serce Polski, de Scoutinggroep Eerste Poolse Pantserdivisie en de Vereniging Eerste Poolse Pantserdivisie Nederland waren eveneens present, net als de 91-jarige Roman Figiel, een van de laatste nog in leven zijnde Poolse veteranen.

Generaal Stanislaw Maczek was de bevelhebber van de 74 jaar geleden opgerichte Eerste Poolse Pantserdivisie die Breda op 29 oktober 1944 bevrijdde van de Duitse bezetter. Hij overleed op 11 december 1994 op 102-jarige leeftijd en werd conform zijn wens op 23 december 1994 op het Pools Militair Ereveld werd begraven tussen zijn manschappen door wie hij altijd op handen werd gedragen.

FOTO WIM VERMEEREN


Bevrijding van Breda  


BREDA - Op zondag 23 april houdt het Generaal Maczek Museum een middag over de bevrijding van Breda.
Met medewerking van het muziek- en zangkoor Cracovia uit Eindhoven. Ook zal Thom Peeters het een en ander vertellen over de oorlog in Breda en wordt de film “Mijn Poolse Opa” vertoond. Voor de pauze is er een optreden door Crocovia. De rijke Poolse folklore maakt het mogelijk om zang en muziek in allerlei vormen te presenteren. Cracovia zingt liederen uit de verschillende streken van Polen. Crocovia is in 1958 opgericht om Poolse dans, muziek en zang in Nederland in ere te houden. Herinneringen Thom Peeters, vrijwilliger bij het Generaal Maczek Museum, vertelt hierna over zijn herinneringen aan de oorlogsjaren en de bevrijding van Breda op 29 oktober 1944 door de 1e Poolse Pantserdivisie onder leiding van Generaal Maczek. Na de pauze is er ook weer een optreden door Crocovia.

Mijn Poolse Opa In de film “Mijn Poolse Opa” uit 2004, die hierna vertoond wordt, vertelt oud-strijder Michal Salewicz zijn verhaal. En ook over zijn tijd na de oorlog. De film, die ingeleid wordt door zijn zoon Wadec, ook vrijwilliger bij het GMM, werd geregisseerd door de kleinzoon van Michal Salewicz, Koen van Groesen. De film is Nederlands gesproken en Pools ondertiteld. Hierna is er gelegenheid tot het stellen van vragen. De middag begint om2 uuren isom ongeveer5 uur afgelopen. Locatie:Gemeenschapshuis Vianden, Viandenlaan 3, 4835 EG, Breda Toegang is gratis en er is ruime parkeergelegenheid op het terrein en op het nabijgelegen Schoolakkerplein.

Breda krijgt Generaal Maczek Memorial

BREDA - Bij het ereveld bij de Poolse begraafplaats aan de Ettensebaan in Breda komt volgend jaar in principe een Generaal Maczek Memorial. Het Bredase college trekt daar twee ton voor uit en hoopt daarnaast op extra financiering van de provincie en diverse fondsen. Dat blijkt uit de voorjaarsnota die het college dinsdag presenteerde. "Het wordt meer dan een monument. Het wordt een gebouw met informatie over de Poolse bevrijding van Breda en de regio. Maar het wordt geen echt museum. Het gebouw krijgt vooral de sfeer van een gedenkplaats," aldus wethouder Marianne de Bie in een toelichting.

Het college wil het Memorial vóór 2019 gereed hebben, omdat dan gevierd wordt dat Brabant 75 jaar geleden bevrijd werd. Breda werd in oktober 1944 bevrijd door de Eerste Poolse Pantserdivisie onder leiding van generaal Stanislaw Maczek, die zelf begraven ligt op de begraafplaats aan de Ettensebaan. Tot voor enkele jaren had Breda een Generaal Maczek Museum, dat op de Trip van Zoudtlandtkazerne was gevestigd. Hoewel het Memorial geen echt museum is, kan het volgens De Bie wel gezien worden als 'de opvolger' van het Maczekmuseum. Een deel van de collectie uit dat museum kan worden gebruikt voor het Memorial..

Of er later elders in Breda ook nog ruimte komt voor meer stukken uit de collectie van het Maczekmuseum, is nog onduidelijk. Eerder is wel eens geopperd dat in Breda een militair museum zou kunnen komen waar de collecties van de KMA en Generaal Maczekmuseum ondergebracht zouden kunnen worden samen met militaire stukken uit het voormalig Bredaas Museum.

Ze kwamen in uniform en bleven in overall.

Michael Salewicz was amper 18 toen hij zijn moeder voor het laatst zag. Op zijn in die tijd bewijs uit 1939 staat een vergeeld zwart-wit pas fotootje van een jongen die in de camera kijkt alsof er een kogel uit zou komen. Die dreiging kwam later. Maikel is net onder dienst, als de Duitsers op 1 september 1939 zijn land binnenvallen. Het Poolse leger vecht terug, maar er is geen houden aan. De Duitsers en de Russen hadden in het geheim al afgesproken, dat ze Polen zouden verdelen. En de Ariërs uit het westen plegende overval met een gigantische overmacht. Maikel gaat ervandoor. Via Roemenië, Joegoslavië en Griekenland komt hij in Frankrijk terecht. Als de Duitse oorlogsmachine ook Frankrijk binnen rolt, gaat hij naar Schotland. Daar krijgt generaal Stanislaw Maczek in 1942 de leiding over een nieuw op te bouwen Poolse legermacht die aan de kant van de geallieerden zal worden ingezet, de eerste Poolse pantserdivisie.
Twee dagen na de Duitse inval verklaarden Engeland en Frankrijk Duitsland de oorlog. Maar meer dan strooibiljetten boven Duits grondgebied wierpen de Engelse vliegtuigen niet af. De Duitse bevolking werd opgeroepen een eind te maken aan de oorlog. Toen er verder niets gebeurde, liet Stalin op 17 september zijn troepen Polen binnenvallen. Daarmee was voor de jonge-Maikel de terugkeer naar zijn vaderland bekeken. De Poolse pantserdivisie bereidt zich in Schotland voor op de invasie. De divisie bestaat uit 16.000 Polen die overal vandaan komen. Het doel van de Poolse onderneming is voor iedereen duidelijk: uiteindelijk het vaderland bevrijden. En zo wordt elke pontonbrug die de divisie bouwt, vernoemd naar een Poolse stad en werd de afstand tot die stad in kilometers aangegeven. In augustus 1944 gaan de Polen in Normandië aan land. De pantserdivisie speelt een sleutelrol in de opmars door om Normandië. Via een lange beweging van Amerikanen en Britten komt een grote Duitse legermacht ingeklemd en probeert via Falaise (30 km onder Caen) te ontsnappen. Daar proberen de Polen deze zogenaamde zak van ,,Falaise,, af te sluiten. Een groot deel van het Duitse zevende leger wordt vernietigd. Michal rukt met de Poolse divisie op naar het noorden. Richting België en Nederland. Via Baarle-Nassau komen ze Nederland binnen. In het tv verslag van Coen van Groessen (2004) ,, Mijn Poolse Opa,, vertelt de bejaarde, maar krasse-Michal hoe ze in alle gebieden die ze bevrijden als helden binnengehaald werden. Met name aan belangstelling van meisjes ontbrak het ze niet. ,,In elk stadje een schatje,, lacht Wadecs vader. Als de winter in 1944 in valt, zijn Breda en Oosterhout bevrijd, maar stagneerd de opmars. De Poolse soldaten worden in het bevrijde gedeelte ingekwartierd. Michal ontmoet in de groente zaak van De Kort aan de zandheuvel Dina Jansen, de zus van de eigenarese van de groente zaak. Na de winter trokken de Polen verder. Ze hebben Willemshaven in Noord Duitsland ingenomen als de oorlog eindigt. Michal keert met een bos bloemen na Oosterhout terug en op 22 mei 1946 trouwd hij met zijn Dina. Ze krijgen vijf kinderen. Een wrang gevoel voor de Poolse soldaten. Het ideaal dat ze in Schotland nog hadden om hun land te bevrijden, bleek een droomwereld. Hun vaderland was ,,bevrijd,, door de Russen. Michal in de reportage van zijn kleinzoon: ,,de soldaten vechten maar de diplomaten beslissen’’. Bij het verdrag van Jalta in februari 1945 was Polen in feite verkwanseld aan Rusland. Als de Poolse soldaten terug wilde naar Polen, moesten ze een visum aanvragen. Omdat ze samen met de ,,kapitalisten’’ gevochten hadden, beschouwde Stalin hen als collaborateurs. Terugkeer naar Polen zou zelfs deportatie naar Siberië kunnen betekenen. Geen wonder dat veel Polen besloten in Nederland te blijven. Voor Michal Salewicz betekende het dat hij zijn familie die hij in 1939 noodgedwongen verlaten had, pas in 1975 weer zou zien. Zijn ouders waren toen al overleden.
Door alle geschuif met grenzen in zijn geboortedorp intussen een Oekraïense dorpje geworden. Een van de eigenaars van de Oosterhoutse firma Starako (Stalen Ramen en Kozijnen) was een Pool die na de oorlog in Nederland was gebleven. Reden dat veel van zijn landgenoten in zijn bedrijf werkzaam waren. Wadec  herinnert zich dat in de Pottenbakkerstraat veel voormalige Polen woonden. Het is niet eens zo lang geleden dat Michael’s zoon-Waldec (71) zich ging interesseren voor de geschiedenis van zijn vader. Na diens overlijden in 2007 wilde hij alleen maar spullen van zijn vader uit de oorlog. Zijn medailles, baret, identiteitsbewijs en gek genoeg in schoolrapport dat vader had meegenomen. Maar ook een rapport van diens verblijf in Schotland. Over zijn oorlogsbelevenissen heeft hij nooit gesproken. Zoon Wadec heeft nu een koffer vol attributen die aan zijn vader herinneren. Met de koffer trekt hij langs scholen en vertelt over de oorlog waar zijn vader nooit over sprak.

( foto’s Wim Vermeeren)


‘De Pool moet stormen: voorop gaan’

BREDA VAN WELEER DOOR RINIE MAAS
Joris van den Bergh bevangen door bevrijdingsstuipen
BREDA - ‘De Pool moet stormen; voorop gaan. In gevecht: ‘man tegen man’. Het is verleidelijk in de bevrijdingsstuipen door de ogen van Joris van den Bergh het opmerkelijke verzet van mijn eigen familie in het Breda onder ogen te brengen. Zoals van mijn tante Dora die september 1944 in het knoopsgat van het kobaltblauwe jasje een knalrode lucifer omhoog stak. Lucifer Omdat ze wel zag dat we die simpele decoratie op haar kraag niet begrepen legde ze haar verzet uit. Voor stad en landgenoten had deze de betekenis dat onze bevrijders nabij waren. “Weldra zal de mof leren wat moorden is en kunnen wij vrij de straat op: kop op!” Mijn ome Tiest droeg het uit ‘n kwartje uitgezaagde hoofd van koningin Wilhelmina. “Kom ik een Duitse officier tegen dan salueer ik voor haar en niet voor hem”. Dat vonden wij kloek. Maar die lucifer… die heeft vast het vaderland gered!

Hier en daar is te horen dat de Polen teveel eer krijgen. Maar…die indruk verdwijnt snel als Joris indringend beschrijft hòe de Poolse soldaat vecht. Hij doet dat oktober 1944; niet door de omzwachtelde taal van heden door afstand in de tijd. Maar in het( kei) harde idioom van toen.
Bajonet Van den Bergh: “De Pool moet stormen; voorop kunnen gaan. Hij moet zijn temperament den loop kunnen laten gaan. In tanks goed, als piloot best, als infanterist opperbest. Het allerbest zijn de Polen in het allermoeilijkste gevecht waar elke andere soldaat voor siddert: in het gevecht van man tegen man; in het twee-gevecht.

Maczek Museum krijgt nieuwe rol
Exposities op meerdere locaties BREDA
Het Generaal Maczek Museum in Breda zal zich de komende jaren ontwikkelen tot een organisatie die enerzijds het nieuwe Generaal Maczek Memorial bij de Poolse begraafplaats beheert en anderzijds tijdelijke exposities elders in de stad of regio opzet.

PAUL VERLINDEN
,,Voorlopig zullen wij geen nieuw gebouw krijgen voor een echt museum. Dat is jammer maar daar hebben we ons bij neergelegd", zegt voorzitter Frans Ruczynski. Hij is echter blij met de mogelijkheden die er wel ontstaan de komende jaren. Tot 2015 was het Generaal Maczek Museum gevestigd op de Trip van Zoudtlandtkazerne. Het stond in het teken van de belangrijke rol die de Polen speelden bij de bevrijding van Breda in 1944. Het museum is vernoemd naar generaal Stanisław Maczek die de Poolse troepen aanvoerde. Omdat defensie het gebouw op de kazerne ergens anders voor nodig had, moest het museum weg. De collectie is sindsdien ondergebracht in de voormalige telefooncentrale van defensie aan de Korte Raamstraat in Breda. Er is lange tijd gezocht naar een andere locatie in Breda, maar dat is niet gelukt.

Voorzitter Ruczynski is desalniettemin tevreden met de richting die nu gekozen is. ,,Eén belangrijke stap is het memorial. Verder willen we tijdelijke tentoonstellingen houden op diverse locaties. Er zijn daarover al afspraken gemaakt met het nieuwe Stedelijk Museum Breda. Maar je kunt bijvoorbeeld ook denken aan de expositiemogelijkheden die er op het station zijn." Het memorial bij de Poolse begraafplaats aan de Ettensebaan wordt enerzijds een herdenkingsplek voor de gesneuvelde Poolse militairen, anderzijds wordt het een informatiecentrum met een (beperkte) expositieruimte. Het Maczek Museum heeft daarvoor de projectorganisatie opgezet. ,,Eind juni hopen we meer over de plannen te kunnen vertellen", aldus Ruczynski.

Hoe het memorial er precies gaat uitzien is vooral afhankelijk van de financiering. De gemeente Breda stelt er twee ton voor beschikbaar, bleek dinsdag bij de presentatie van de voorjaarsnota


Typisch Breda: Polen in de stad
Door: Midas Maas
Als men deze titel ziet, zullen er veel mensen denken aan de seizoenarbeiders die naar Breda komen om werk te verrichten. Waar veel mensen minder gauw aan zullen denken zijn de Poolse troepen die 29 oktober 1944 Breda hebben bevrijd van de Duitse bezetters. Ook vandaag is dat terug te zien in de stad

DE WEG NAAR BREDA
Nadat veel Poolse soldaten hun thuisland ontvlucht waren nadat Duitsland hun land had ingenomen, werd in Frankrijk in 1939 een nieuw leger opgebouwd. Een jaar later was ook Frankrijk niet meer veilig voor het nazileger, dus stond de opbouw van het Poolse leger stil. Er ging twee jaar voorbij, voordat er in Schotland een nieuw Pools leger samengesteld werd, onder leiding van generaal Montgomery. In 1944 is het 700.000 man sterke leger klaar om Europa te bevrijden. Van dat grote leger vecht zo’n 200.000 man met de Engelsen mee. Van deze groep kwam een deel naar Breda. Het leger begon met het uitroeien van de Duitse bezetting in Polen. Toen de Duitse weerstand weg was, kon de verdere overname van West-Europa beginnen. Vanuit Polen begon het leger een tocht naar het noorden: door Frankrijk, België om vervolgens in Nederland uit te komen. Dit alles binnen enkele dagen. In Baarle-Nassau, een plaats die ongeveer 20 kilometer van Breda verwijderd is, kwamen  de Poolse troepen binnen. De belangrijkste overwinningen vonden bij Breda plaats. Bij de binnenkomst van Breda onder generaal Maczek, zijn de Bredanaren uitzinnig, maar ook verbaasd: ze verwachtte Engelsen, Amerikanen of Canadezen. Polen? Nee, dat had men niet verwacht. Ze werden hartelijk ontvangen. Overal in de stad hingen briefjes waarop men de Poolse bevrijders bedankten. In het Pools wel te verstaan. Bovendien werd er op het terrein van de militaire opleiding in de stad een ceremonie gehouden door de katholieken waar de Polen uitvoerig bedankt werden. De Bredase burgermeester overhandigde een vlag van Breda aan generaal Maczek als eerbetoon voor de daden.
De Bredase deuren gingen open om de soldaten gastvrijheid te bieden. Veel Bredase gezinnen boden onderdak aan de soldaten.

NA DE BEVRIJDING
Na de bevrijding werden de soldaten tijdelijk in dienst gehouden om de Maas veilig te houden. In het thuisland van de soldaten was het niet veilig. Polen werd door de geallieerden verkocht aan de Russen. Als Duitsland capituleert, gaan veel Polen terug naar het eigen land of emigreren naar de Verenigde Staten. Enkele honderden soldaten blijven in Breda. Veel Polen kiezen na hun dienst in het leger voor een baan in een fabriek. Enkele richten een eigen bedrijf op en zo verschijnen in het straatbeeld van Breda winkeltjes met namen als Zarycta of Kowal.

SPOREN VAN DE POOLSE BEVRIJDING
Ook vandaag zijn er nog genoeg aanwijzingen van de Poolse bevrijding. Zo is er het Pools militair ereveld in Breda, waar zo’n 160 Poolse soldaten liggen die de oorlog niet overleeft hebben. In de Zoutland kazerne in Breda is bovendien het Generaal Maczek Museum gevestigd. Het is een museum dat volledig gewijd is aan het leger dat Breda bevrijd heeft. Naar diezelfde generaal is ook de Generaal Maczekstraat genoemd. Aan die straat, grenst ook de Poolse Weg. In dat straatbeeld vind je ook bordjes terug met de tekst Dziekujemy Wam Polacy, wat Pools is voor ‘dank u Polen’. Opvallend is ook dat de Poolse bevrijders worden geëerd in de Grote Kerk in Breda. In de gravuren van de kerkbanken zijn, naast verschillende heiligen, ook een paar Poolse soldaten te zien.

Bronvermelding: Andere Tijden, aflevering: De Poolse bevrijders.


Stichting zoekt financiers voor Generaal Maczek Memorial
BREDA
TOM HAYES
Het Generaal Maczek Memorial aan de Ettensebaan gaat ongeveer 1,5 miljoen euro kosten. Dat hebben de gemeente Breda en de nieuw opgezette Stichting Generaal Maczek Memorial berekend. Hoe de nieuwe gedenklocatie eruit gaat zien, wordt volgende week dinsdag 27 juni gepresenteerd.
De gemeente draagt twee ton bij aan de realisatie. Het resterende bedrag moet worden verkregen aan de hand van fondsen en subsidies. In het najaar willen de twee samenwerkende partijen voldoende zekerheid hebben om definitief een klap op de plannen te geven.
Naast twee ton voor de realisatie, stelt de gemeente nog eens 50.000 euro beschikbaar voor het tot stand komen van de plannen. Voor een symbolisch bedrag stelt ze de grond in erfpacht ter beschikking aan de stichting.
In een brief aan de Bredase gemeenteraad laat wethouder Marianne de Bie (D66, cultuur) weten dat de provincie Noord-Brabant al heeft toegezegd een financiële bijdrage te wil leveren.
Verder is onder meer het VFonds (voor vrede, vrijheid en veteranenzorg) benaderd voor financiële steun.
Het Generaal Maczek Memorial moet eind 2018 bij de Poolse begraafplaats aan de Ettensebaan komen te staan. De gedenklocatie krijgt een kleine expositieruimte.


Maczek Memorial moet museum én gedenkplaats worden (en zo gaat het er uit zien)

BREDA - Een gebouw van vijfhonderd vierkante meter, achter het ereveld voor Poolse strijders. Dat moet het Generaal Maczek Memorial worden.

Dinsdagmiddag werd het voorlopige ontwerp in de Lutherse kerk in Breda gepresenteerd.  Bijeenkomst Generaal Maczek Memorial in Lutherse Kerk © Saminna van den Bulk De generaal zelf was er ook bij. Althans, zijn kostuum, die op het podium opgesteld werd. Het gebouw aan de Ettensebaan moet niet enkel een museum worden, maar een gedenkplaats voor wat de Poolse militairen voor Breda hebben betekend. Want het waren deze mannen, die onder leiding van Stanislaw Maczek, Breda bevrijdden in 1944 tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het gebouw wordt grofweg opgedeeld in drie ruimtes, met een kleine foyer, een educatieruimte en een grotere expositieruimte. Een glazen pui aan de achterzijde kijkt uit op een talud, waarop een tank wordt geplaatst.

Wens in vervulling

Met man en macht proberen de (vrienden van) stichting Generaal Maczek Museum en de stichting Generaal Maczek Memorial de nieuwe gedenkplaats voor elkaar te boksen. Frans Ruczynski, de voorzitter van het Generaal Maczek Museum Breda, noemt het een ‘langgekoesterde wens die in vervulling zou gaan’. ,,Het is een gedenkplek en voor ons een permanente thuisbasis”, zegt hij. Er wordt zoal aandacht gegeven aan de bevrijding van de stad, maar ook de tocht die de Poolse militairen door Europa maakten, met een koppeling naar de maatschappij van vandaag. Het ontwerp werd gemaakt door het Bredase Oomen Architecten in samenwerking met Kinkorn.

Financiers
Een indrukwekkend geheel. 1.5 miljoen gaat het kosten om het Generaal Maczek Memorial neer te zetten. De gemeente heeft al toegezegd twee ton te investeren, plus 50.000 euro voor het tot stand komen van de plannen. De rest moet voortkomen uit fondsen en subsidies: financiers worden volop gezocht.
,,Ik zal een tipje van de sluier oplichten, we zijn goed op weg”, zegt wethouder Marianne de Bie (Erfgoed, Cultuur) over het benodigde bedrag. ,,De provincie en het Nationaal Fonds voor Vrede, Vrijheid en Veteranenzorg (vfonds) hebben toegezegd in het gebouw te willen investeren.” Om hoeveel euro het gaat, dat wil De Bie niet zeggen, maar: ,,Het gaat om een substantieel bedrag. Daarmee zijn we er nog niet, maar dan zijn we een heel eind op weg. Ik verwacht dat hun investering na de zomer definitief wordt.”

Crossroads
Komend jaar zou er al gebouwd gaan worden. ,,2019 is het jaar waarin we de Crossroads herdenken”, stelt de wethouder, verwijzend naar de herdenking van 75 jaar bevrijd Noord-Brabant. ,,Dan moet het Poolse verhaal er staan. Hier, in Breda.”







Bezoek aan Krasnik (Polen)

Door Wadec Salewicz (bestuurslid van onze vereniging.
Even een up-grade van ons bezoek aan Krasnik.
Het was een zeer mooie en voor mij een emotionele herdenking. Op zaterdag was er een kranslegging bij de voormalige kazerne waar mijn vader begonnen in militaire dienst. Er waren gasten uit heel Polen waaronder ook veel bekenden. Na de ceremonie was er in het bos een barbecue, wat natuurlijk eindigde met het zingen  van Poolse soldaten liedjes. Zondag was er een rondleiding door het museum. Daarna een mis. Na de mis kranslegging bij het monument.
Het was voor mij een zeer grote eer om namens de 1e Poolse Pantserdivisie Nederland een krans te mogen leggen. Na de kranslegging was er een demonstratie van lansiers te paard en we werden ontvangen door de burgemeester. Hoogtepunt voor mij was tijdens de lunch voor een speciaal gezelschap het aanbieden en presenteren van de film over mijn vader : Mijn Poolse opa. Dit werd door het gezelschap bijzonder gewaardeerd. 'S-avonds zijn wij uitgenodigd door de voorzitter Marek Rusek wiens vader samen met mijn vader heeft gevochten in de oorlog. Hij was zeer vereerd dat ik was gekomen. Wij zijn het hele weekend door iedereen als speciale gasten behandeld. In het bijzonder door Waldek Kotula die ons het hele weekend heeft begeleid. Nu nog enkele dagen bij de familie en komend weekend weer naar Nederland.



Begrafenis van generaal Maczek in Breda

Generaal Stanislaw Maczek overlijdt op 11 december 1994 op 102-jarige leeftijd in Schotland. De commandant van de eerste Poolse pantserdivisie in de tweede wereld oorlog is er jaren niet geweest, maar wenst wel bij zijn makkers op de Poolse erebegraafplaats in Breda te worden begraven. Generaties Bredanaars leven in vrijheid dankzij de inzet van Maczek en zijn manschappen.





Oorlogsmusea pakken uit met verhalen voor ‘Crossroads’
Crossroads Brabant 40|45-Dag

BREDA - Om het publiek kennis te laten maken met de gedachte achter en de partners van Crossroads Brabant, organiseren de vier musea op zondag 8 oktober een Crossroads 40|45 dag.

Op deze dag bieden het Generaal Maczek Museum, Oorlogsmuseum Overloon, Museum Bevrijdende Vleugels en Nationaal Monument Kamp Vught samen met Erfgoed Brabant een speciaal programma aan waarin levensveranderende verhalen, de kern van Crossroads, centraal staan. Het publiek kan luisteren naar bijzondere verhalen én vindt er ook een plek om zijn of haar verhaal kwijt te kunnen.

Breda: Generaal Maczek Museum Het Pools militair ereveld in Breda is de grootste Poolse begraafplaats in Nederland.
Op 8 oktober tussen 11.00 en 16.00 uur vertellen medewerkers van het Generaal Maczek Museum ingrijpende verhalen bij de graven van verschillende Poolse soldaten. Deze ‘outdoor experience’ stelt de beleving centraal; re-enactors geven de bezoeker een inkijkje in het dagelijkse leven van de soldaat. Daarnaast is ook informatie te krijgen over de plannen voor het in 2019 te openen Generaal Maczek Memorial. Toegang is gratis.

Vught: Nationaal Monument Kamp Vught Ook in Nationaal Monument Kamp Vught staan levensveranderende verhalen centraal.
Vanaf 12:30 uur vertelt Eric Borrias speciaal voor families het verhaal van twee kinderen, George en Ursula Levy; “Mijn pop huilt ‘s nachts”.
Om 13.00 uur start bij het herinneringscentrum een fietstocht naar de Gedenkplaats Haaren. Onderweg worden verhalen verteld en in Haaren is een ontvangst met introductie, en de gelegenheid zelf rond te kijken. Om 14.30 uur verzorgt historicus Leo Salemink in barak 1B een lezing over Duitse deserteurs in de oorlog, onder meer in Brabant. Daarnaast is er een doorlopend filmprogramma met toepasselijke films over Brabanders in de oorlog. Deelname aan alle activiteiten is inbegrepen bij de entree.

Overloon: Oorlogsmuseum Overloon Oorlogsmuseum Overloon is op 8 oktober voor iedereen gratis toegankelijk, inclusief de anderhalf uur durende talkshow. De talkshow onder leiding van Joris Gerritsen vindt plaats om 12.30 uur en 14.30 uur en gaat over levensveranderende gebeurtenissen tijdens uitzending naar oorlogsgebied.
In drie inhoudelijke blokken komen de volgende dubbelinterviews langs. Als eerste, “PTTS, ziekte of flauwekul?” met het Hoofd Psychiatrische Advisering van Defensie en een Unifil-veteraan uit Libanon.
Na een muzikaal intermezzo komt “Zelf geweld toepassen - en daarna?” aan bod met een Bosnië-veteraan en een Afghanistan- veteraan. En het laatste deel van de talkshow gaan een Mali-veteraan/hulpverlener en een veteraan in gesprek met elkaar over de vraag “Vredes-, opbouw- of oorlogsmissies: wezenlijk verschillend?”.
Om 14.00 uur heeft de boekpresentatie plaats van Harry Bloemen uit Venray, die als kind de gevechten bij Overloon en Venray meemaakte.

Best: Bevrijdende Vleugels Het Boshuys stelt de regionale verhalen uit WOII centraal. Zo komt Ronnie van Geffen zijn boek “Zeven kleuren stront” presenteren -over drie totaal verschillende mannen die elkaar tegenkomen bij de bevrijding van Eindhoven- en hij gaat voorlezen uit eigen werk. Meerdere sprekers gaan op vaste tijden verhalen vertellen en ook de bezoekers kunnen hier hun eigen persoonlijke verhaal over de Tweede Wereldoorlog kwijt. Daarnaast wordt er ruimte ingericht voor debat.


In Breda eindigde het leven van veel Poolse soldaten

BREDA - Op zondag 8 oktober neemt het Generaal Maczek Museum deel aan een evenement dat in het kader van de Crossroads Brabant 40/45-Dag wordt georganiseerd. De Stichting Crossroads Brabant 40/45 heeft als doel, om in het kader van 75-jaar bevrijding van onze provincie in 2019, het WOII-erfgoed goed in kaart te brengen en een breed scala aan evenementen te organiseren en te ondersteunen.

Op deze dag bieden vier musea in Brabant, t.w. Oorlogsmuseum Overloon, Nationaal Monument Kamp Vugt, Museum Bevrijdende Vleugels en het Generaal Maczek Museum samen met Erfgoed Brabant een speciaal programma aan waarin levensveranderende verhalen - de kern van Crossroads - centraal staan. Het publiek kan luisteren naar bijzondere verhalen én vindt er ook een plek om zijn of haar verhaal kwijt te kunnen.

Het Pools Militair Ereveld aan de Ettensebaan in Breda is één van de 49 begraafplaatsen in Nederland waar de gesneuvelde militairen van de 1e Poolse Pantserdivisie hun laatste rustplaats gevonden hebben.

Met zijn kleine 200 militairen, waarvan velen de 25-jarige leeftijd nog niet bereikt hadden, is dit de grootste Poolse militaire begraafplaats in Nederland. Elk graf heeft zijn eigen ingrijpend verhaal.

Op zondag 8 oktober tussen 11.00 en 16.00 uur vertellen vrijwilligers van het Generaal Maczek Museum bij een aantal graven het verhaal van de gesneuvelde soldaten: waarom ze in dienst zijn gegaan, onder welke omstandigheid ze gesneuveld zijn, hun militaire carrière; kortom deze “outdoor experience” stelt de beleving centraal. Re-enactors geven de bezoeker een inkijkje in het dagelijkse leven van de Poolse militair.

Daarnaast wordt ook informatie gegeven over de plannen van het in 2019 te openen Generaal Maczek Memorial dat achter het Ereveld zal worden gebouwd. In 2019 is het namelijk 75 jaar geleden dat Breda bevrijd werd door de 1e Poolse Pantserdivisie onder leiding van Generaal Stanisaw Maczek.

Toegang: gratis. Parkeren: i.v.m. de beperkte parkeermogelijkheid aan de Ettensebaan, kan er gebruik worden gemaakt van de parkeerlocatie van de naastgelegen begraafplaats Zuylen.

Herdenking 125e geboortedag Generaal Maczek.

Op vrijdag 31 maart 2017, is het de herdenking van de geboortedag van Generaal Maczek, nu 125 jaar geleden. Om dit te vieren is er om 19.15 uur een korte Poolse Kerkdienst op het Pool Militair Ereveld aan de Ettensebaan in Breda. Voorganger is pastoor Klim van de Poolse Parochie. Medewerking wordt verleend door Stichting Serce Polski, de Scoutinggroep 1e Poolse Pantserdivisie van General Stanisław Maczek en de Vereniging 1e Poolse Pantserdivisie Nederland. Op deze manier wordt, in samenwerking met de Poolse Parochie, de naam van Generaal Maczek in ere gehouden

Op 31 maart 1892 werd bij Lemberg (in het toenmalige Habsburse Rijk) Stanislaw Maczek geboren. In de eerste Wereldoorlog werd hij opgeroepen om dienst te doen in het Oostenrijkse leger aan het Italiaanse front. In 1918 werd Polen een onafhankelijke staat en meldde Maczek zich aan bij het Poolse leger. Hij had een modern vooruitziende blik betreffende de pantserstrijdkrachten. Toen op 1 september 1939 de 2e Wereldoorlog uitbrak voerde hij het bevel over de enige tankbrigade die Polen had.   17 Dagen later viel ook de Sovjet Unie Polen binnen en was deze slag verloren. Maczek kreeg dan ook de order  om via Hongarije uit te wijken naar Frankrijk. In Frankrijk begon de toenmalige kolonel weer aan de oprichting van een tankbrigade, weliswaar onder Frans bevel. In mei 1940 vielen de Nazi’s Frankrijk binnen en na felle gevechten weken de Poolse militairen uit naar Groot-Brittannië. In Schotland werd door de Poolse regering in ballingschap op 23 februari 1942 de 1e Poolse Pantserdivisie onder bevel van Generaal Maczek opgericht. Op 1 augustus 1944 landde de divisie in Normandië om enkele dagen later al de vuurdoop te krijgen in de “Zak van Falaise”.

Hierna trok de divisie als onderdeel van het 2e Canadese Korps via Noord Frankrijk en België naar Zeeuws Vlaanderen. Daarna was eind oktober Breda en omgeving aan de beurt om bevrijd te worden van de Nazi’s. Uiteindelijk eindigde de veldtocht in het Duitse Wilhelmshaven, waar Generaal Maczek op 6 mei 1945 de capitulatie van de Kriegsmarine in ontvangst nam. Na de oorlog weigerde Generaal Maczek terug te gaan naar het communistische Polen, waar hij, als een Pools hoofdofficier uit het westen, het risico liep om een gevangenisstraf (of erger) te krijgen. Daardoor hij werd gedwongen om een nieuw bestaan in Groot-Brittannië op te bouwen. Ook de Engelsen beschouwden hem niet meer als een geallieerde militair, zodat hij geen recht had op een veteranenpensioen. Tot in de jaren 60 werkte hij dan ook als barman in een hotel.
Als ereburger van Breda werd hem hier een huis aangeboden. “Ik ben net gewend aan de Schotse regen” was echter hierop  zijn antwoord.

Toen Generaal Maczek op 11 december 1994 overleed, was het zijn wens om bij zijn manschappen in Breda begraven te worden. Hij stond bekend als een uitstekende pantsercommandant, die ook hart had voor zijn manschappen en die zoveel mogelijk schade aan dorpen en steden vermeed. Daarom bleef de schade in Breda dan ook beperkt.

Eerbetoon aan Poolse bevrijders van Breda

BREDA - Dziekujemy Wam Polacy. Of, in het Nederlands: ‘Dank aan de Polen’. Breda is de Eerste Poolse Pantserdivisie die onder leiding van generaal Stanislaw Maczek op 29 oktober 1944 de stad bevrijdde, nog altijd dankbaar. Dit weekeinde wordt de Bevrijding van Breda weer uitgebreid herdacht.

Advertising
Het is dan precies 73 jaar geleden dat de stad door de Poolse bevrijders werd verlost van het Duitse juk. Om de bevrijding te vieren én om de Poolse bevrijders te eren heeft Stichting Jaarlijkse Herdenking Bevrijding Breda weer een uitgebreid programma samengesteld, hierbij ondersteund door de Vereniging Eerste Poolse Pantserdivisie, Comité Herdenking 1944 Ginneken, Generaal Maczek Museum, Serce Polski, Bredase Culturele Vereniging Polonia, Comité Belcrum Oorlogsmonument WO2 en PSK Kaszub.

Bloemen
Zo vertrekt komende zaterdag in Breda het Muziekkorps en Erecompagnie van de Poolse 11e Pantsercavaleriedivisie uit Zagan (Polen), die de tradities van de divisie van Maczek overgenomen heeft, om 14.00 uur vanuit de NLDA (oude KMA) naar de Grote Markt waar een optreden zal plaatsvinden.
Om 15.00 uur worden er bloemen gelegd bij de Gedenkplaquette op de Parade, waarna koers wordt gezet naar de ‘Poolse’ tank in het Wilhelminapark. Om 16.00 uur houdt Serce Polski hier een concert met Aldona Bartnik onder begeleiding van haar gelegenheidskwartet Poland2Holland. Het koor Cracovia zingt dan Poolse liedjes en een groep Poolse kinderen geeft een re-enactment show.
‘s Avonds begint om 19.00 uur een voorstelling met jazz en poëzie in de Sacramentskerk aan de Zandberglaan in Breda. Een uur later, om 20.00 uur, is er een feestavond met gratis entree. Deze wordt gehouden door Vereniging Polonia in gemeenschapshuis De Vianden aan de Viandenlaan in Breda.

Begraafplaatsen
Diverse begraafplaatsen vormen zondag het toneel van verschillende herdenkingsbijeenkomsten. Zowel op het Poolse Militaire Ereveld aan de Ettensebaan als het ereveld aan de in ‘t Ginneken gelegen Vogelenzanglaan worden de strijders van de Eerste Poolse Pantserdivisie herdacht die op 29 oktober 1944 onder aanvoering van generaal Stanislaw Maczek Breda bevrijdden van de Duitse bezetter.
De plechtige herdenking op het ereveld aan de Ettensebaan begint om 12.30 uur, die op het ereveld in ’t Ginneken om 10.45 uur. De herdenking hier wordt voorafgegaan door een herdenkingsdienst in de Laurentiuskerk aan de Ginnekenweg om 9.15 uur.

Geschiedenis
In 1942 krijgt generaal Stanislaw Maczek de leiding over een nieuw op te bouwen Poolse legermacht die aan de kant van de Geallieerden zal worden ingezet, de Eerste Poolse Pantserdivisie (1 Polska Dywizja Pancerna). In Schotland wordt de eenheid getraind. Polen uit de hele wereld melden zich aan. Een deel bestaat uit leden van eerder uitgeweken eenheden van het Poolse leger. Anderen melden zich als vrijwilliger, zoals Poolse emigranten uit de Verenigde Staten, Frankrijk en Engeland. Een ander deel bestaat uit door de Geallieerden bevrijde Polen die gedwongen dienst moesten doen in het Duitse leger.

 
Zoeken
Copyright 2016. All rights reserved.
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu